Historia badań

BADANIA W RAMACH ARCHEOLOGICZNEGO ZDJĘCIA POLSKI (AZP)

     Obszar Puszczy Zielonka, ze względu na zalesienie, jest słabo rozpoznany pod względem archeologicznym. Badania prowadzone w związku z realizacją programu AZP ograniczyły się do niewielkich przestrzeni, położonych wokół śródleśnych miejscowości. Jednym z obszarów dostępnych do badań powierzchniowych były grunty rolne w najbliższym sąsiedztwie zabudowań przysiółka Dzwonowo (Niedźwiedziny). W trakcie prospekcji przeprowadzonej w październiku 1985 roku przez Józefa Bednarczyka, Zenona Głogowskiego i Bolesława Panczenkę wyznaczono tu 4 stanowiska archeologiczne o proweniencji wczesno- i późnośredniowiecznej oraz nowożytnej. Poza danymi z badań AZP, w literaturze archeologicznej brak jest jakichkolwiek wzmianek o odkryciach archeologicznych na terenie Dzwonowa.

WSTĘPNA INTERPRETACJA ORTOFOTOMAPY

     Ortofotomapa, na podstawie której ustalono miejsce lokacji średniowiecznego miasta Zwanow, została sporządzona w oparciu o cyfrowe zdjęcia lotnicze wykonane 8 lipca 2010 roku. Dzięki wyjątkowo korzystnym warunkom, na polach obsianych zbożem, dobrze widoczne są wyróżniki wegetacyjne. Najbardziej czytelny układ tworzą prostokątne struktury, dość równomiernie rozmieszczone wokół pustego (?) placu, zbliżonego kształtem do kwadratu. Omawiany układ zinterpretowany został  jako średniowieczny układ miejski. Wyraźnie rysuje się też owalna koncentracja anomalii, widoczna na północ od miasta, odwzorowująca najprawdopodobniej rozplanowanie wsi o zabudowie owalnicowej. Około 300 m na południowy wschód od miasta, na wyniesieniu położonym w dnie doliny Dzwonówki, należy domyślać się istnienia reliktów średniowiecznej siedziby rycerskiej (?) i dworu staropolskiego.

Ryc. 1

Okolice Dzwonowa na mapie agronomicznej z 1900 roku. A – miasto średniowieczne; B – wieś owalnicowa; C – dwór średniowieczny (?) i nowożytny; D – cmentarz przykościelnego  (oprac. M. Krzepkowski).

Beznazwy-4

Wstępna interpretacja ortofotomapy. A – miasto lokacyjne; B – wieś owalnicowa; C – cmentarz; D – przypuszczalna lokalizacja kościoła (oprac. M. Krzepkowski).

ŚREDNIOWIECZNY UKŁAD MIEJSKI

     Na północny wschód od zabudowań przysiółka Dzwonowo, na stoku doliny rzeki Dzwonówki, widoczny jest układ wyznaczników roślinnych, które określono jako relikty średniowiecznego miasta lokacyjnego. Miejsce lokacji wybrano z rozmysłem, wykorzystując naturalne warunki obronne. Od zachodu miasto zabezpieczało zabagnione dno dolinne, wcinające się od południa i północy w stok; od wschodu osłonę stanowiło pasmo naturalnych wzniesień. Niewykluczone, że dodatkowymi elementami obronnymi były obwałowania ziemne. Widoczne anomalie wskazują, że zabudowa miejska nieznacznie tylko wykroczyła poza rynek, obejmując początkowe odcinki wychodzących z niego ulic. Zarysy budynków mieszkalnych czytelne są po wschodniej, zachodniej i północnej stronie placu zorientowanego na osi północny zachód–południowy wschód. Pierzeja południowo-wschodnia, jak i sam środek rynku, pokryte są obecnie roślinnością krzaczastą i drzewiastą, wyznaczającą zasięg XIX–wiecznych gospodarstw rolnych. Dodatkową przeszkodą zmniejszającą widoczność struktur są drogi polne przecinające obszar dawnego miasta.

   Rozmieszczone dość równomiernie prostokątne struktury, określone zostały jako pozostałości zabudowy miejskiej – najpewniej drewnianej,  zwróconej szczytem do frontów działek. W kilku przypadkach zwracają uwagę ślady podłużnych dobudówek dostawionych do tylnych części budynków mieszkalnych. Na podstawie obserwacji z „lotu ptaka”, podobnie jak w przypadku Szamotuł, słabo uchwytny jest sposób zagospodarowania peryferyjnych, niezabudowanych części działek mieszczańskich.

     Na podstawie analizowanej ortofotomapy i analogii z innych średniowiecznych ośrodków miejskich można przedstawić wstępne wnioski odnośnie rozplanowania miasta lokacyjnego w Dzwonowie. Centralną częścią miasta był rynek zbliżony swym kształtem do kwadratu o bokach około 69 x 69 m. Wartość ta odpowiada 16 prętom (1,6 sznura) o długości 4,32 m każdy, co stanowi 120 łokci (1 pręt = 7,5 łokcia po 0,576 m każdy) lub 240 stóp (1 pręt = 15 stóp po 0,288 m). Na każdej (?) z pierzei wytyczono 5 działek budowlanych, a podstawą do określenia ich szerokości może być całkowita długość bloku zabudowy przyrynkowej ograniczonej ciągami komunikacyjnymi, dzielona przez tą właśnie liczbę. Mierzona długość frontu bloku przyrynkowego wynosi w przybliżeniu 57,5 m, co stanowi zapewne stukrotność łokcia (200 stóp). Dzieląc zatem 100 łokci przez ilość (5) działek przyrynkowych otrzymamy wymiary szerokofrontowej działki mieszczańskiej wynoszącej 20 łokci (40 stóp), czyli 11,52 m.

      W przestrzeni miejskiej widocznych jest 5 ulic wychodzących pod kątem prostym z rynku. Dwie z nich biorą swój początek w narożnikach pierzei północno-zachodniej placu miejskiego, kolejne dwie rozpoczynają swój bieg z pierzei południowo-zachodniej. Za najważniejszą arterię miasta uznać należy drogę wyprowadzoną z południowo-wschodniego narożnika rynku, w dogodnym (najwęższym) miejscu przekraczającą dolinę Dzwonówki (obok dworu należącego do właścicieli wsi) i prowadzącą do Poznania. Jej kontynuacją była zapewne droga wychodząca z północno-wschodniego narożnika placu miejskiego, i prowadząca wzdłuż Dzwonówki w kierunku północnym. Co ciekawe, trakt ten przetrwał upadek ośrodka miejskiego w Dzwonowie (co jest czytelne na mapie D. Gillego z początku XIX wieku) i jako droga gruntowa jest użytkowany do dziś.

KOŚCIÓŁ I CMENTARZ PRZYKOŚCIELNY

   Z organizmem średniowiecznego miasta nierozerwalnie związany był kościół, wraz z cmentarzem. Świątynię zwykle wznoszono w pewnej odległości od rynku, najczęściej za blokiem przyrynkowym, niekiedy też przy samym placu miejskim. W przypadku Dzwonowa, trudno wskazać jednoznacznie lokalizację świątyni. Podczas wizytacji stanowiska w lutym 2014 roku stwierdzono, że na południowym stoku najwyższego, piaszczysto-żwirowego wzniesienia, na sporej powierzchni, zalega duża ilość silnie rozdrobnionych kości ludzkich. Miejsce to zlokalizowane jest na północnym stoku wzgórza (92,6 m n.p.m.) położonego około 80 m na południowy wschód od środka rynku dawnego miasta. Mimo braku materiału datującego wstępnie przyjęliśmy, iż jest to nekropolia związana z funkcjonującym tu niegdyś kościołem, wzmiankowanym po raz pierwszy w 1348 roku, a uwzględnionym jeszcze na mapie J. A. B. Rizzi Zannoniego z 1772 roku.

Ryc. 6

Dzwonowo i okolice na mapie autorstwa J. A. B. Rizzi Zannoniego z 1772 roku.

IMG_7204

Widok na wzgórze zajęte przez późnośredniowieczny i nowożytny cmentarz. Fot. M. Felis.

DEMOGRAFIA

Na podstawie widocznych z dużej wysokości reliktów osadniczych można, w dużym oczywiście przybliżeniu, określić potencjalną ilość jego mieszkańców przy założeniu, że wszystkie zidentyfikowane domostwa były użytkowane w jednym czasie. Według aktualnych danych, w średniowiecznym Dzwonowie mogło funkcjonować około 30 zabudowanych działek mieszczańskich, z czego 20 przy rynku i około 10 przy ulicach wylotowych. Przyjmując średnią ilość członków rodziny na 5-5,5 osób uzyskalibyśmy liczbę 150-165 mieszkańców ośrodka miejskiego. Dzwonowo zaliczyć należy więc do średniowiecznych organizmów miejskich o najmniejszym potencjale demograficznym i gospodarczym. Ośrodki tego typu, od okolicznych wsi często wyróżniał tylko status prawny i układ zabudowy, a podstawą utrzymania mieszkańców było zazwyczaj rolnictwo.

 WIEŚ OWALNICOWA

Poza północnym blokiem zabudowy miasta lokacyjnego, widoczne są zarysy obiektów (niektóre o kształcie zbliżonym do kwadratu) rozlokowane dość równomiernie na obwodzie wydłużonego owalu o rozpiętości około 66×37 m. Część wschodnia układu „ginie” pod współczesną drogą polną. W centralnej części owalu zorientowanego dłuższą osią wzdłuż linii południowy zachód – północny wschód, zwraca uwagę dość regularne zaciemnienie o powierzchni 3-4 arów. Opisany powyżej układ przywodzi na myśl rozplanowanie wsi owalnicowej. Centrum tego typu osiedla stanowił plac (zwany półwsią lub nawsiem), często ze stawem, niekiedy kościołem lub karczmą. Upowszechnienie się owalnicowego układu zabudowy wsi większość badaczy wiąże z kolonizacją na prawie niemieckim. Według zestawienia Teodora Tyca najsilniejsza akcja kolonizacyjna w Wielkopolsce miała miejsce w 2. poł. XIII wieku [1]. Z tego okresu znane są 94 lokacje wsi, przy zaledwie 19 osiedlach tego typu powstałych we wcześniejszym półwieczu. W 2. poł. XIII wieku widoczne są też liczne inicjatywy zmierzające do przenoszenia wsi na prawo niemieckie. Powyższe ustalenia wskazują zatem najbardziej prawdopodobny okres powstania dzwonowskiej wsi owalnicowej. Nie można wykluczyć, że oba organizmy (miasto i wieś) współegzystowały przynajmniej przez pewien czas.

rys1_wies_okolnica_d

Siedlisko wsi owalnicowej.

IMG_20150621_0005

  Schemat układu sprzężonego wsi i osady targowej (za: Golachowski, Studia nad miastami i wsiami śląskimi, Opole 1969, s. 153, ryc. 7)

DWÓR STAROPOLSKI I ŚREDNIOWIECZNA SIEDZIBA RYCERSKA (?)

     W niedalekim sąsiedztwie wsi a później miasta lokacyjnego funkcjonowała zapewne siedziba rycerska właścicieli Dzwonowa i okolicznych miejscowości. Rezydencja została zapewne wzniesiona, podobnie jak inne tego typu obiekty, w miejscu posiadającym odpowiednie walory obronne. Za takie można uznać niewielkie wyniesienie o ekspozycji okrężnej, położone w zabagnionym dnie doliny Dzwonówki, zajmujące końcowy odcinek silnie wydłużonego, nieregularnego cypla. Obronność tego miejsca, zlokalizowanego niecałe 300 m od miasta lokacyjnego, podnosi niewielki zbiornik wodny osłaniający pagórek od strony zachodniej. W miejscu tym, podczas badań powierzchniowych prowadzonych w 1985 roku, wyznaczono stanowisko określone jako osada z okresu późnego średniowiecza i czasów nowożytnych.

     Na analizowanej ortofotomapie, w południowo-zachodniej części wyniesienia widoczny jest zarys obiektu o regularnym kształcie prostokąta (około 11x 9m), zorientowanego dłuższymi bokami wzdłuż osi południowy zachód – północny wschód. Analizowana struktura, charakteryzująca się znacznymi wymiarami, może świadczyć o zachowanych reliktach rezydencji[. Na tym samym wyniesieniu, w kierunku północnym i północno-wschodnim od opisywanej struktury, widocznych jest kilka znacznie mniejszych wyróżników o owalnych (?) kształtach. Jak już wspomnieliśmy, na całej powierzchni wzniesienia zalegają bardzo duże ilości ułamków późnośredniowiecznych i nowożytnych naczyń oraz fragmentów kafli piecowych (naczyniowych i płytowych). Duża frekwencja kafli na powierzchni wzniesienia zdaje się potwierdzać naszą hipotezę zakładającą istnienie tu rezydencji. Na obecnym etapie badań nie sposób określić czy nowożytny dwór właścicieli Dzwonowa posadowiono w miejscu wcześniejszej (średniowiecznej) siedziby rycerskiej, jak miało to miejsce na przykład w Zdunach. Równie prawdopodobne wydaje się iż nowożytną rezydencję wzniesiono na „surowym korzeniu” a lokalizacji średniowiecznego dworu należy poszukiwać w innym miejscu.

DSCN0211DSCN0216

Kafle z 1. połowy XVII wieku związane z  dworem dzwonowskim. Fot. M. Krzepkowski.

BADANIA W 2014 ROKU

     Latem i jesienią 2014 roku, w Dzwonowie prowadzono badania nieinwazyjne finansowane ze środków Wielkopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. W skład  zespołu badawczego weszli: Miron Bogacki, Marcin Krzepkowski, Agata Małkowska, Wiesław Małkowski oraz Krzysztof Misiewicz. Wykonano ortofotomapę i numeryczny model terenu stanowisk wchodzących w skład dzwonowskiego kompleksu osadniczego. Dużą część stanowisk objęto badaniami magnetycznymi i elektrooporowymi, które potwierdziły właściwą interpretację ortofotomapy zamieszczonej w serwisie geoportal.

     Jesienią 2014 roku, Muzeum Regionalne w Wągrowcu wraz z Towarzystwem Miłośników Miasta Skoki i Ziemi Skockiej złożyło wniosek o dofinansowanie projektu badań interdyscyplinarnych  kompleksu osadniczego w Dzwonowie (Zwanow – castrum, civitas et villa. Rozpoznanie nieinwazyjne kompleksu osadniczego wraz z publikacją) w ramach Programu Priorytet 5 – Ochrona Zabytków Archeologicznych ogłoszonego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Program dwuletnich badań miał na celu wielokierunkowe rozpoznanie unikatowego kompleksu osadniczego, z zastosowaniem nowoczesnych metod. Uwzględniono w w nim między innymi wykonanie zdjęć lotniczych, badania magnetometryczne, georadarowe, a także analizę zawartości fosforu w glebie i badania powierzchniowe stanowisk archeologicznych. Ważnym elementem była też szczegółowa kwerenda źródeł pisanych i kartograficznych. Duży nacisk położono też na rozpoznanie środowiska przyrodniczego (badania geomorfologiczne i palinologiczne). Niestety, przygotowany projekt nie uzyskał dofinansowania. Negatywnie rozpatrzono również złożone odwołanie.

BADANIA W 2015 ROKU

    W lipcu 2015 roku przeprowadzono wyprzedzające badania ratownicze w miejscu domniemanej lokalizacji dworu staropolskiego rodziny Rogalińskich herbu Łodzia. W pracach wykopaliskowych wzięli udział studenci II roku archeologii Instytutu Prahistorii UAM: Ilona Baranowska, Agata Napierała Gabriela Sworska, Angelika Ślęzak i Mateusz Kubiak.

    Charakter zabytków odkrytych podczas prac archeologicznych w tym: znaczna ilość kafli z 2. połowy XVI i 1. połowy XVII wieku, niektóre przedmioty metalowe, fragmenty naczyń szklanych i lepszych gatunkowo naczyń ceramicznych, potwierdzają naszą hipotezę o funkcjonowaniu w tym miejscu siedziby szlacheckiej. Z rezydencją XVI-XVII-wiecznych właścicieli Dzwonowa i okolicznych miejscowości związane są również pozostałości glinianego pieca piekarniczego funkcjonującego zapewne w najbliższym sąsiedztwie budynku dworskiego. Podczas badań natrafiono również na pozostałości średniowiecznego budynku drewnianego (XIV-XV w.), być może związanego ze średniowieczną siedzibą rycerską. Z obiektu tego pochodzi duży zbiór ułamków naczyń glinianych, fragmenty szklanych pucharków fletowatych z nalepianymi guzkami, liczne przedmioty metalowe (m. in. żelazny kabłąk i fragmenty kociołka miedzianego, noże, sprzączki do pasa) oraz zabytki wykonane z kości i poroża (np. kostka do gry, hetka). Prócz pozostałości związanych z osadnictwem średniowiecznym i nowożytnym natrafiono również na nikłe ślady użytkowania tego terenu w pradziejach.

          Latem 2015 roku, dzięki uprzejmości i zaangażowaniu Kaspra Hanusa i Mikołaja Kostyrko – doktorantów Wydziału Historycznego UAM (Instytut Prahistorii UAM), udało się wykonać kolejne już zdjęcia lotnicze obszaru średniowiecznego miasta oraz siedziby pańskiej.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s